Gặp gỡ : Trò chuyện với nhà biên khảo văn học Nguyễn Vy Khanh - Trần Doãn Nho

     Bìa trước và bìa sau của tập “Văn Học Việt Nam 50 Năm Hải Ngoại”. Photo: Trần Doãn Nho

                               

Nhà xuất bản “Nguyễn Publishing” (Toronto, Canada) vừa xuất bản tác phẩm “Văn Học Việt Nam 50 Năm Hải Ngoại”, một bộ biên khảo về văn học hải ngoại gồm ba Quyển (Quyển Thượng, Quyển Trung và Quyển Hạ) của nhà biên khảo văn học Nguyễn Vy Khanh. Tập sách mà tôi hiện có là Quyển Thượng, dày gần 800 trang, in ấn sạch đẹp, trang nhã. Đây là một công trình biên soạn và sưu tập công phu, qua đó, tác giả đưa ra những nhận định tổng quan về một nền văn học được hình thành một cách tự phát ở hải ngoại, hậu quả của sự sụp đổ của chế độ VNCH vào tháng 4/1975 đưa đến làn sóng vượt biên, vượt biển của hàng triệu người trốn ra định cư ở nước ngoài.

Trong “Lời Mở Đầu”, Nguyễn Vy Khanh cho biết: “Chúng tôi cố gắng vẽ lại đời sống văn học Việt Nam ở hải ngoại trong hoàn cảnh chia cắt địa lý và nhân tâm. Những suy nghĩ và nhận xét có thể rất phiến diện nhưng chúng tôi vẫn chủ trương xem văn chương như một cuộc hành trình, một tìm kiếm và giúp con người sống một cách văn hóa. (…) Tóm một chữ, đây là những bài viết về một thời văn học, về cái vĩnh cửu của văn chương và tiếng nói cũng như tâm thức của một dân tộc phải sống xa tổ quốc.” (tr. 9)

     Bộ sách gồm năm chương:

• Chương I: Lược sử từ mốc khởi đầu: ngày 30-4-1975
• Chương II: Các giai đoạn sinh hoạt và phát triển. Theo tác giả, tính từ năm 1975, văn học hải ngoại có 6 giai đoạn: giai đoạn di tản và lưu vong; giai đoạn tị nạn chính trị; giai đoạn hy vọng và hợp lưu; giai đoạn hoài niệm; giai đoạn lão hóa và chuyển động thế kỷ; và cuối cùng, giai đoạn “không gian mạng” toàn cầu.   
• Chương III: Nội dung, thể loại và hiện tượng. Đây là chương nòng cốt của tập biên khảo, qua đó, tác giả đưa ra nhận định về nhiều khía cạnh của văn học hải ngoại. Ngoài những đặc tính chung, những khía cạnh này có những nét đặc thù mà Văn Học Miền Nam trước đây cũng như văn học trong nước hiện nay không hề có: như tính phản kháng chính trị, tính lưu đày, chuyện thuyền nhân, vấn đề đất tạm dung…Sau đó, tác giả bàn về sự phong phú của các thể loại văn học như: trường thiên tiểu thuyết, tự truyện, truyện thật ngắn, xu hướng hậu hiện đại, xu hướng nữ quyền và giải phóng tình dục, phiếm luận… hay một số hiện tượng đặc thù như hiện tượng “miệt vườn”, hiện tượng “lão hóa”, vân vân. Cũng trong chương này, tác giả còn bàn về phiếm luận, kịch, biên khảo văn học, hội nhập ngôn ngữ…
• Chương IV: Báo chí, nhà xuất bản và vài nhóm tiêu biểu. Trong chương này, tác giả bàn về 50 năm báo chí hải ngoại, các nhà xuất bản và các giải thưởng văn học.
• Chương V: Sơ Kết và Tương lai. Trong chương này, tác giả đưa ra những nhận định tổng quát của mình về một số vấn đề của văn học hải ngoại như: văn học và chính trị, văn học Việt Nam trong và ngoài nước, chuyện làm mới văn chương, vân vân.

     Một trong những đặc điểm nổi bật của bộ biên khảo này là tài liệu. Tác giả Nguyễn Vy Khanh luôn luôn trưng dẫn tài liệu về tác giả và tác phẩm, dù là khi phân chia các giai đoạn văn học hay bàn về các đặc tính cũng như nhận định về văn học…Bàn đến đâu, ông cung cấp ngay những tài liệu ngắn gọn về tác giả, tác phẩm đến đó, không những thế, trong nhiều trường hợp, ông còn trích dẫn văn, thơ hay những sự kiện nổi bật liên hệ đến tác giả hay tác phẩm đề cập. Điều này được áp dụng không những cho những người nổi tiếng, mà cả cho những tác giả mới bước chân vào làng văn nghệ. Có lẽ do nguồn tài liệu, nên một số tác giả này được viết nhiều hơn một số các tác giả khác, nhưng nói chung, người đọc có thể nhận ra tính khách quan và thiện chí của Nguyễn Vy Khanh trong công việc nghiên cứu văn học.

Để hiểu rõ hơn về công trình biên khảo này, tôi gửi điện thư hỏi tác giả Nguyễn Vy Khanh về việc biên soạn. Ông cho biết là, do đã “tốt nghiệp triết học cùng văn học Việt-Nam kim cổ và nay thêm nghề thủ-thư, công việc nghiên cứu, biên khảo không phải là khó”. Được hỏi về chuyện sưu tầm tài liệu, ông trả lời:

“Chuyện sưu tập tài liệu với tôi lúc đầu thì vốn quen thói mê sách báo nên từ khi mới sang Canada đã để ý tìm, đọc và lưu trữ. Sách báo, tôi thường xuyên đến các thư viện có sách tiếng Việt ở Canada, vài thư viện ớ Hoa-Kỳ, rồi mua sách – sách các nhà xuất bản như Xuân Thu, Đại Nam, Văn Nghệ (tôi đặt qua bưu điện hoặc đến tận Nhà xuất bản khi có dịp du lịch lấy sách thay cho nhuận bút in sách), v.v. Nghề nghiệp quản thủ thư viện cũng giúp tôi tìm và tổ chức kho sách cá nhân. Rồi thêm sách ebook trên các trang mạng internet cũng giúp tôi có thêm sách báo để tham khảo. Nói chung, dù chưa nhắm viết gì nhưng tôi đã sớm để ý, nên có được sách báo từ nhiều giai đoạn hải-ngoại. Vì nếu bắt đầu bây giờ chẳng hạn, thì nhiều tiệm sách và nhà xuất bản đã ngưng hoạt động, sách báo giấy ngày càng hiếm bên cạnh khuynh hướng phát hành qua các công ty trên mạng Internet, bên cạnh đó bưu phí thì nay khá cao (trung bình giá sách và bưu phí mỗi thứ nay có thể 4, 5 lần cao hơn).”

Cụ thể hơn, ông cho biết:

“Thông tin, tin tức về văn-học hải-ngoại nói chung, tôi lấy từ sách báo của “dòng chính” – các tạp chí như Văn Học, Hợp Lưu, Văn, Thế Kỷ 21,… các nhà xuất bản như Văn Nghệ, Văn, Sống, Người Việt, Văn Mới, Nhân Ảnh, … như từ các địa phương hoặc quốc gia. Tôi mua dài hạn và từng cộng tác với báo-chí ở Hoa-Kỳ, Canada, Pháp, Đông Âu, Úc, … đủ mọi khuynh hướng chính trị, văn hóa, tôn giáo. Ngoài văn học, tôi từng sinh hoạt cộng đồng cũng như chính trị, do đó thông tin tôi mở rộng thêm là vậy.”

Đúng như ông nói, tập “Văn Học Việt-Nam 50 Năm Hải Ngoại” quyển Thượng này, ngoài phần chính là văn chương, lượng thông tin được mở rộng ra một số lãnh vực khác như chính trị, xã hội, báo chí…Chính vì thế, ta thấy sự xuất hiện của một số tác phẩm có tính cách chính trị, xã hội, báo chí bên cạnh các tác phẩm thuần về văn chương. Đặc biệt nhất, ông đã cung cấp một lượng tin tức dồi dào về các tờ báo đủ loại bằng tiếng Việt được xuất bản ở nhiều nơi trên thế giới, từ báo chợ, báo tranh đấu, báo âm nhạc cho đến các tạp chí thuần túy văn chương.

Được hỏi “Nếu tính cho đến bây giờ (50 năm), thì con số tác giả và tác phẩm thuần về văn chương ước khoảng bao nhiêu, theo số liệu mà anh có được”, ông cho biết: “Trong 50 năm hải-ngoại, tôi dù có theo dõi nhưng không để ý có bao nhiêu nhà văn thơ, nhưng tôi nghĩ phải trên 500 tác giả.”

Như đã đề cập ở trên, bộ “Văn Học Việt-Nam 50 Năm Hải Ngoại” gồm 3 tập.Tập đầu là “Quyển Thượng” đưa ra một cái nhìn tổng quan.  Hai tập kia là Quyển Trung và Quyển Hạ, qua đó, Nguyễn Vy Khanh nhận định về các sáng tác văn chương (thơ, văn) của khoảng trên 160 nhà văn và nhà thơ hải ngoại. Theo ông, “Đây là các tác giả mà chúng tôi yêu thích, tìm đến hoặc đã đến với chúng tôi như người đọc và quan sát. Có bài viết do cảm hứng, có bài vì nhu cầu văn học sử. Có bài viết về một tác phẩm mà cũng có nhiều bài về cả sự nghiệp. Dĩ nhiên trong đây thiếu nhiều người rất nổi tiếng mà chúng tôi thấy khó viết thêm, viết theo, vì đã có nhiều nhà khác giới thiệu, nhận định rồi…” Đọc qua danh sách tác giả được liệt kê trong hai Quyển Trung và Quyển Hạ, tôi nhận thấy có đủ nhiều thế hệ nhà văn khác nhau. Từ những cây bút thời Việt Nam Cộng Hòa như Doãn Quốc Sĩ, Nguyễn Sĩ Tế, Nguyễn Mộng Giác, Duyên Anh, Lê Hữu Mục, Tạ Tỵ, Thanh Tâm Tuyền, Tô Thùy Yên, Trần Hoài Thư, Trần Doãn Nho, Hà Thúc Sinh…cho đến những nhà văn nhà thơ hoàn toàn “hải ngoại” như Lê Thị Thấm Vân, Lê Thị Huệ, Đặng Thơ Thơ, Nguyên Nhi, Nguyễn Thị Thanh Bình, Trần Vũ, Phùng Nguyễn…hay những khuôn mặt ra đi từ miền Bắc như Phạm Thị Hoài, Đỗ Quyên…

Với lượng tin tức dồi dào, với những nhận định khách quan và với sự sắp xếp có tính khoa học, bộ “Văn Học Việt-Nam 50 Năm Hải Ngoại” (3 tập) của Nguyễn Vy Khanh là một đóng góp lớn lao vào công trình gìn giữ và bảo tồn nền Văn Học Hải Ngoại, một dòng văn học quan trọng của Văn Học Việt Nam.

                                                        *

Tiểu sử Nguyễn Vy Khanh:

Sinh tháng 3 năm 1951 tại Quảng Bình, định cư ở Montréal, Canada từ năm 1975. Tốt nghiệp ban Việt Hán Đại học Sư Phạm Sài Gòn 1974, Cử nhân giáo-khoa Triết 1973 và Cao học Triết Tây 1975, Cao-học Quản trị Thư viện và Khoa học Thông tin (MLS), đại học Montréal, 1978. Đã xuất bản 18 tác phẩm, tiêu biểu gồm có: 

• Thơ: Khung Cửa (1972),
• Dịch: Ngô Đình Diệm Và Nỗ Lực Hoà Bình Dang Dở.
• Biên khảo: Bốn Mươi Năm Văn Học Chiến Tranh 1957-1997; Văn Học Và Thời Gian; Văn Học Việt Nam Thế Kỷ 20, Một Số Hiện Tượng Và Thể Loại; Văn Học Miền Nam 1954-1975: Nhận Định, Biên Khảo và Thư Tịch; Nhà Văn Việt Nam Hải Ngoại; Văn Học Quốc Ngữ Thời Đầu Và Miền Nam Lục Tỉnh; Sống Và Viết Ở Ngoài Nước; Hồ Biểu Chánh (1885-1958) Nhà Văn Miền Nam; Sơ Thảo Văn Học Công Giáo; Văn Học Việt Nam 50 Năm Hải Ngoại (3 Quyển).

Trần Doãn Nho