Nhất Linh, Nguyễn Tường Tam: Đứng Giữa Lòng Chữ Và Mệnh Nước - Nguyễn Phước Bửu Nam

 

Nhà văn Nhất Linh (Nguyễn Tường Tam) qua đời cách đây 63 năm (7/7/1963–7/7/2026). Ảnh tư liệu.

 

Có những con người mà cuộc đời họ không gói gọn trong một cuốn tiểu sử, bởi mỗi chặng đường họ qua đều gắn liền với một khúc quanh của lịch sử. Nguyễn Tường Tam – Nhất Linh – chính là một nhân vật như thế. Ông là sự tổng hòa đầy kiêu hãnh và bi kịch giữa một trí thức Tây học mang khát vọng canh tân, một nhà văn tiên phong đưa cái tôi cá nhân vào văn học, và một chính khách quốc gia bất phùng thời.

<!>

1. Đóng Góp Của Nhất Linh Vào Sự Phát Triển Của Văn Học Việt Nam

Trước những năm 1930, văn xuôi quốc ngữ Việt Nam vẫn đang loay hoay thoát thai khỏi lối kể chuyện truyền thống, chịu ảnh hưởng nặng nề của tư duy biền ngẫu, văn biền ngẫu và lối diễn đạt ước lệ. Nhất Linh xuất hiện như một kiến trúc sư trưởng, người mang đến một cuộc cách mạng tư duy và ngôn ngữ cho nền văn học nước nhà.

• Hiện đại hóa câu văn tiếng Việt: Nhất Linh có công lớn trong việc gọt giũa câu văn quốc ngữ. Ông loại bỏ những rườm rà, ước lệ cổ điển, thay vào đó là lối văn ngắn gọn, sáng sủa, uyển chuyển và giàu nhịp điệu của đời sống đô thị hiện đại.

• Đưa “cái tôi” cá nhân vào trung tâm tác phẩm: Thay vì lấy đạo lý, gia tộc hay bổn phận làm trục cuốn như văn học trung đại, Nhất Linh đặt số phận, tâm lý và khát vọng tự do của cá nhân vào vị trí trung tâm. Lần đầu tiên một cách có hệ thống, những rung động thầm kín, những mặc cảm, dục vọng và nỗi cô độc của con người hiện đại được gọi tên một cách trực diện.

• Cuộc cách mạng giải phóng phụ nữ: Qua các tác phẩm của mình, Nhất Linh là người phát ngôn mạnh mẽ cho quyền sống, quyền yêu và quyền tự quyết của người phụ nữ Việt Nam trước những xiềng xích của ý thức hệ phong kiến.

2. Đánh Giá Tự Lực Văn Đoàn: Một Hiện Tượng Văn Hóa Độc Đáo

Tự Lực Văn Đoàn (thành lập năm 1933) dưới sự dẫn dắt của Nhất Linh không đơn thuần là một nhóm họp của những người cầm bút, mà là một tổ chức văn hóa – xã hội mang tính chuyên nghiệp và toàn diện đầu tiên tại Việt Nam.

Những Điểm Sáng Thành Tựu:

• Tính tự lực và chuyên nghiệp: Đúng như tên gọi, họ tự dựng diễn đàn (báo Phong Hóa, Ngày Nay), tự lập nhà xuất bản (Đời Nay), tự tạo thẩm mỹ bìa sách, minh họa và tự nuôi sống mình bằng khoán ước chuyên nghiệp. Họ tách văn chương ra khỏi sự phụ thuộc vào sự bao cấp hay bảo hộ của chính quyền thực dân.

• Canh tân phong tục và lối sống: Qua tiếng cười trào phúng sắc sảo của những nhân vật hư cấu như Lý Toét, Xã Xệ, Bang Bạnh (với nét vẽ của Nguyễn Gia Trí), Tự Lực Văn Đoàn đã tấn công trực diện vào sự hủ lậu, giả đạo đức, mê tín dị đoan, đồng thời cổ vũ cho một lối sống mới: khỏe mạnh, vệ sinh và tự do.

• Kiến tạo một thế hệ công chúng mới: Họ định hình gu thẩm mỹ, văn hóa đọc cho tầng lớp thị dân, trí thức trẻ thời bấy giờ, biến việc đọc sách, bàn luận văn chương thành một nhu cầu tinh thần thanh tân.

Góc nhìn đa chiều: Dẫu có những chỉ trích từ các dòng văn học khác (như văn học hiện thực phê phán) cho rằng Tự Lực Văn Đoàn đôi khi lãng mạn hóa thực tế, mang tư duy của tầng lớp tư sản thành thị và chưa chạm đến cốt lõi nghèo đói của nông dân, nhưng theo nhiều nhà nghiên cứu cho rằng nếu thiếu Tự Lực Văn Đoàn, tiến trình hiện đại hóa văn học Việt Nam hẳn sẽ diễn ra chậm hơn và theo một lộ trình khác.”

3. Đánh Giá Toàn Bộ Văn Nghiệp Của Nhất Linh

Văn nghiệp của Nhất Linh có thể chia làm hai chặng rõ rệt, đánh dấu sự chuyển biến từ một nhà cải cách xã hội nhiệt thành sang một triết gia trầm tư về thân phận con người.

Thời kỳ trước 1945

Tiểu thuyết luận đề & Tâm lý

(Đoạn Tuyệt, Lạnh Lùng, Bướm Trắng)

Thời kỳ sau 1945

Trầm lắng, Ký ức & Triết lý sâu xa

 (Xóm Cầu Mới, Giòng Sông Thanh Thủy)

Giai đoạn trước 1945: Từ luận đề đến phân tích tâm lý phức tạp

• Đoạn Tuyệt và Lạnh Lùng: Đây là những đỉnh cao của tiểu thuyết luận đề. Nhân vật Loan (Đoạn Tuyệt) trở thành biểu tượng phản kháng lại chế độ đại gia đình phong kiến kìm kẹp. Lạnh Lùng lại là tiếng khóc xé lòng bảo vệ quyền được yêu của những người góa phụ trẻ bị giam lỏng trong cái gọi là “tiết hạnh” hư danh.

• Đôi Bạn: Tác phẩm chuyển dần sang trạng thái băn khoăn của tuổi trẻ đứng trước ngã ba đường: tình yêu cá nhân và lý tưởng non sông.

• Bướm Trắng: Đây là kiệt tác tâm lý của Nhất Linh. Rời bỏ những khẩu hiệu cải cách xã hội, ông đi sâu vào bản ngã hoang mang của nhân vật Trương – một người đối diện với cái chết, sự tự hủy, dục vọng và nỗi kiêu hãnh điên cuồng. Tác phẩm có lẽ mang dáng dấp và màu sắc của chủ nghĩa hiện sinh phương Tây.

Giai đoạn sau 1945: Dư vị của sự đổ vỡ và hoài niệm

Sau những biến động chính trị đầy bão táp, ngòi bút Nhất Linh không còn náo động mà trở nên trĩu nặng ký ức.

• Xóm Cầu Mới: Một nỗ lực phục dựng lại không gian phố huyện Cẩm Giàng xưa cũ bằng những nét vẽ chậm rãi, đầy âu yếm và bùi ngùi.

• Giòng Sông Thanh Thủy: Cuốn tiểu thuyết đồ sộ mang đậm tính tự sự chính trị, pha lẫn tự thuật phơi bày những toan tính, nghi kỵ, máu và nước mắt của đời sống lưu vong tại Trung Hoa.

4. Cái Chết Và Di Ngôn: Bi Kịch Của Phẩm Giá Trí Thức

Ngày 7 tháng 7 năm 1963, Nhất Linh Nguyễn Tường Tam chọn cách quyên sinh bằng độc dược, một ngày trước khi ông phải ra hầu tòa dưới chính quyền Ngô Đình Diệm vì bị cáo buộc liên quan đến cuộc đảo chính hụt năm 1960.

Bức di ngôn 71 chữ của ông để lại đã trở thành một văn bản lịch sử chấn động: “Đời tôi để lịch sử xử, tôi không chịu để ai xử tôi cả. ( …)

Phân tích ý nghĩa cái chết và di ngôn:

• Sự khước từ quyền lực đương thời: Cụm từ “Đời tôi để lịch sử xử” là một tuyên ngôn kiêu hãnh. Ông không công nhận tư cách phán xét của một phiên tòa chính trị chính trị hóa. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng “Ông chọn cái chết để biến mình từ vị thế “bị cáo” thành “người phán xử” chính chế độ đương thời.”

• Hành động tự hủy mang tính thức tỉnh: Đặt cái chết của mình bên cạnh ngọn lửa tự thiêu của Hòa thượng Thích Quảng Đức, có lẽ, theo chúng tôi, Nhất Linh xem sự tuẫn tiết của mình là một thứ vũ khí tối cùng của một trí thức ôn hòa. Khi quyền tự do ngôn luận bị tước đoạt, thân xác chính là phương tiện cuối cùng để lên tiếng

5. Lăng Mộ Đơn Sơ Ít Ai Biết Nơi Phố Cổ Hội An

Sau nhiều lần dịch chuyển tro cốt từ nghĩa trang Chùa Giác Minh (Sài Gòn) về lại Đà Lạt, cuối cùng, linh cữu của nhà văn Nhất Linh đã được con cháu đưa về cải táng tại quê gốc của dòng họ Nguyễn Tường: Hội An, Quảng Nam.

Mộ phần của ông hiện nằm trong khu lăng mộ gia tộc Nguyễn Tường tại khối phố Tu Lễ, phường Cẩm Phô, Hội An.

Khu lăng mộ đồng tộc Nguyễn Tường:

Mộ Nhất Linh: Nhỏ nhắn, thanh bạch bằng đá trắng.

Không lầu đài, không văn bia ca tụng hoành tráng

Nằm lặng lẽ dưới bóng cây, cỏ dại và sương khói miền Trung.

 

Ngôi mộ của nhà văn Nhất Linh tại khu nghĩa trang dòng họ Nguyễn Tường. Chụp năm 2017. Photo: Phan xi Păng

 

Sự đơn sơ đến khắc khổ của ngôi mộ gợi nhắc đến chính tính cách và chặng cuối cuộc đời ông: lá rụng về cội, rũ bỏ hết những vàng son của văn đàn, những bụi bặm của chính trường để trở về nằm im lặng mảnh đất miền Trung đầy nắng gió. Giữa lòng Hội An phố cổ trầm mặc, ngôi mộ ấy ít người qua lại, ít khách du lịch biết đến, nhưng nó lại là điểm kết thúc hoàn hảo cho một con người cả đời đi tìm sự thanh khiết và trật tự tuyệt đối trong tâm hồn.

Lời Kết

Nhất Linh Nguyễn Tường Tam đã dùng ngòi bút để khai phóng cho một thế hệ, và dùng cái chết để bảo toàn phẩm giá của một trí thức độc lập. Đúng như ông mong muốn, những nhiễu nhương bè phái đương thời rồi sẽ qua đi, nhưng lịch sử văn học và lịch sử dân tộc luôn dành cho ông một vị trí có lẽ rất trang trọng – vị trí của một người mở lối mang trái tim kiêu hãnh và bất khuất.

 

Nguyễn Phước Bửu Nam