Trump Là Mối Đe Dọa Nghiêm Trọng Cho Nền Dân Chủ Của Nước Mỹ - Nguyễn Quốc Khải

 

 

TỪNG BƯỚC MỘT, TRUMP ĐANG PHÁ HỦY NỀN DÂN CHỦ CỦA NƯỚC MỸ VỚI SỰ BAO CHE CỦA ĐẢNG CỘNG HÒA.

 

Các tổ chức giám sát, các viện nghiên cứu quốc tế và các học giả pháp lý cho biết rằng các tiêu chuẩn dân chủ, các thể chế và pháp quyền tại Hoa Kỳ đã bị xói mòn nhanh chóng trong thời kỳ Donald Trump nắm chính quyền.

Viện V-Dem thuộc Đại Học Gothenburg ở Thụy Điển đã hạ bậc xếp hạng nền dân chủ của Hoa Kỳ từ vị trí thứ 20 xuống vị trí thứ 51 trong tổng số 179 quốc gia, với lý do là sự lạm quyền của nhánh hành pháp, các cuộc tấn công nhắm vào giới truyền thông, cùng hành vi né tránh các cơ chế kiểm soát từ cơ quan lập pháp.

Freedom House là một tổ chức phi chính phủ có trụ sở tại Washington, D.C., chuyên thực hiện các nghiên cứu và vận động cho nền dân chủ, tự do chính trị cùng quyền con người trên phạm vi toàn cầu. Tổ chức này cho biết rằng số điểm dân chủ (Freedom House Index) của Hoa Kỳ đã giảm xuống còn 81 trên thang điểm 100 – thấp hơn nhiều so với mức trên 90 điểm trước năm 2016 – khiến quốc gia này tụt lại phía sau nhiều nền dân chủ phương Tây lâu đời khác. do chịu tác động từ tình trạng phân cực, ảnh hưởng của tài chính trong chính trị và các áp lực mang tính hệ thống.

Một cuộc khảo sát các nhà khoa học chính trị do tổ chức Bright Line Watch thực hiện cũng ghi nhận dưới thời Trump nước Mỹ đang nhanh chóng tiến tới mô hình "chủ nghĩa độc tài cạnh tranh" (competitive authoritarianism). Bright Line Watch là một tổ chức nghiên cứu học thuật phi đảng phái được thành lập vào cuối năm 2016 và đầu năm 2017, nhằm theo dõi tình trạng, khả năng chống chịu và các mối đe dọa tiềm tàng đối với nền dân chủ Hoa Kỳ.

Chủ nghĩa độc tài cạnh tranh là một thể chế chính trị hỗn hợp, kết hợp các thiết chế dân chủ chính thức với những phương thức vận hành mang tính độc tài, không đáp ứng được những tiêu chuẩn tối thiểu của một nền dân chủ đích thực, nhưng đồng thời cũng chưa phải là chế độ độc tài toàn diện.

Chính quyền Trump đã bị chỉ trích nghiêm trọng vì sử dụng Bộ Tư Pháp cùng các cơ quan liên bang để điều tra các đối thủ chính trị, nhắm vào những người chỉ trích, đồng thời thực hiện các hành động pháp lý hoặc tài chính mang tính trả đũa đối với các nhân vật thuộc phe đối lập và các công ty luật.

Việc triển khai lực lượng Vệ Binh Quốc Gia và quân nhân tham gia các hoạt động thực thi pháp luật trong nước cũng như các biện pháp kiểm soát nhập cư đã tạo ra những lo ngại về việc vi phạm Đạo Luật Posse Comitatus (Đạo Luật Hạn Chế Sử Dụng Quân Đội Trong Thực Thi Pháp Luật) và làm mờ ranh giới giữa hai lĩnh vực dân sự và quân sự.

Những tuyên bố liên tục về tình trạng gian lận cử tri trên diện rộng (ngoại trừ các chiến thắng của chính ông ấy), cùng với các nỗ lực hạn chế bỏ phiếu qua thư, bãi bỏ quy định bỏ phiếu sớm, cũng như tìm cách liên bang hóa hoặc thay đổi công tác quản lý bầu cử ở cấp tiểu bang, đã vấp phải sự phản đối mạnh mẽ từ các tổ chức giám sát.

Trong 250 năm, nước Mỹ chưa hề có bầu cử gian lận, cho đến khi Trump nhẩy bàn độc lên ngôi tổng thống.  Cuộc điện thoại gây tai tiếng của Donald Trump với Bộ trưởng Hành chính tiểu bang Georgia, Brad Raffensperger, hiện đã trở thành bằng chứng then chốt trong các cuộc điều tra hình sự về những nỗ lực của cựu tổng thống nhằm đảo ngược kết quả cuộc bầu cử năm 2020. Trong cuộc gọi ngày 2 tháng 1 năm 2021, ông Trump đã đưa ra hàng loạt tuyên bố sai sự thật về tình trạng gian lận cử tri trên diện rộng nhằm gây áp lực buộc ông Raffensperger phải thay đổi kết quả bầu cử tại bang này bằng cách tìm kiếm thêm cho ông ta 11,780 phiếu. Những tuyên bố sai lệch này đã châm ngòi cho vụ tấn công vào Điện Capitol ngày 6 tháng 1 và vẫn tiếp tục gây tổn hại đến nền dân chủ của nước Mỹ.

Các đảng phái đối lập và các tổ chức xã hội dân sự hoạt động hợp pháp và có thể vận động công khai, nhưng họ thường xuyên phải đối mặt với sự đe dọa, các rào cản pháp lý hoặc hành vi quấy rối có chủ đích, khiến cho một cuộc cạnh tranh tự do và công bằng trở nên bất khả thi.

Vào đầu năm 2025, chính quyền Trump đã tiến hành các đợt rà soát toàn diện và tạm dừng các khoản viện trợ nước ngoài, với ý định giữ lại hoặc thu hồi nguồn kinh phí đã được Quốc Hội phân bổ cho các hoạt động thúc đẩy dân chủ. Tháng 3 năm 2025, Quỹ Quốc Gia vì Dân Chủ (National Endowment for Democracy) đã đệ đơn kiện các quan chức cấp cao trong chính quyền Trump lên tòa án liên bang, sau khi gần 240 triệu USD kinh phí đã được phê duyệt bị giữ lại, gây ra cuộc khủng hoảng dòng tiền nghiêm trọng cho tổ chức này.

Vào ngày 12 tháng 8 năm 2025, Thẩm Phán Tòa án Quận Hoa Kỳ Dabney L. Friedrich ra phán quyết rằng chính quyền đã giữ lại các khoản kinh phí vì những lý do chính sách không được phép, gây ra những tổn hại không thể khắc phục. Tòa án ra lệnh giải ngân ngay lập tức 95 triệu đô la – khoản kinh phí đã được phân bổ trước đó cho năm 2025 – cho tổ chức phi lợi nhuận này.

 

CHỐNG CHẾ ĐỘ TAM QUYỀN PHÂN LẬP, QUA MẶT QUỐC HỘI.

 

Nguyên tắc phân chia quyền lực tách thẩm quyền chính phủ thành các nhánh riêng biệt, độc lập - thường là nhánh lập pháp, hành pháp và tư pháp - hay còn gọi tắt là Tam Quyền Phân Lập - nhằm ngăn chặn bất kỳ cá nhân hay nhóm nào nắm giữ toàn bộ quyền kiểm soát, để trở thành độc tài.

Trump ngày càng dựa nhiều vào các sắc lệnh hành pháp sâu rộng, tuyên bố tình trạng khẩn cấp và các biện pháp hành chính để thực thi những chính sách quan trọng về nhập cư, thương mại và quy định môi trường mà không cần sự tham gia lập pháp từ Quốc Hội.

Tính đến đầu năm 2026, chính quyền Trump đã ban hành hơn 250 sắc lệnh hành pháp (vượt xa tổng số sắc lệnh trong toàn bộ nhiệm kỳ đầu tiên của ông). Chính quyền dựa nhiều vào các quyết định hành pháp đơn phương, trong khi Quốc Hội – vốn đang nằm dưới sự kiểm soát của Đảng Cộng Hòa – hầu như không đưa ra sự phản kháng đáng kể nào về mặt thể chế. Các phân tích và báo cáo từ truyền thông đặc biệt nêu bật một vài trường hợp quan trọng sau đây mà ông đã bỏ qua cơ quan lập pháp để khẳng định quyền kiểm soát.

Thực hiện các cuộc tấn công mang tính lịch sử nhắm vào Iran và tiến hành những đợt đột kích không báo trước tại Venezuela (chẳng hạn như việc bắt giữ Nicolás Maduro) mà không có sự phê chuẩn của Quốc Hội hay tuyên bố chiến tranh chính thức.

Sử dụng các tuyên bố tình trạng khẩn cấp theo Đạo Luật Quyền Hạn Kinh Tế Khẩn Cấp Quốc tế (International Emergency Economic Powers Act - IEEPA) cùng các đạo luật liên quan để áp đặt các mức thuế quan và thuế nhập khẩu trên diện rộng—một thẩm quyền thuộc Quốc Hội theo Hiến Pháp.

Chính quyền Trump ban hành hàng trăm thay đổi chính sách—từ vấn đề nhập cư và nới lỏng quy định năng lượng cho đến các quy định trong nước—qua việc viện dẫn nhiều tình trạng khẩn cấp quốc gia thay vì qua các đạo luật. Ngoài ra, còn từ chối chi tiêu hoặc phong tỏa các khoản ngân quỹ đã được Quốc Hội phân bổ trước đó, tái phân bổ ngân sách liên bang, và vượt mặt cơ quan lập pháp trong vấn đề chi trả lương cho nhân viên liên bang trong thời gian chính phủ đóng cửa.

Các nhà phê bình, học giả về hiến pháp và các tổ chức giám sát như NPR và Axios Overview lập luận rằng việc bỏ qua Quốc Hội gây đe dọa cho nền dân chủ Mỹ thông qua một số cơ chế cốt lõi:

Hiến Pháp Hoa Kỳ được thiết kế với cơ chế kiểm soát và đối trọng, trong đó Quốc Hội (được coi là "nhánh đại diện cho nhân dân") chịu trách nhiệm ban hành luật pháp, kiểm soát ngân sách (chi tiêu công) và tuyên chiến. Khi một vị tổng thống liên tục điều hành đất nước thông qua các sắc lệnh và tuyên bố tình trạng khẩn cấp, nhánh hành pháp sẽ thâu tóm cả những đặc quyền vốn thuộc về nhánh lập pháp và tư pháp, bất kể nguyên tắc cốt lõi Tam Quyền Phân Lập (trias politica).

Việc gạt Quốc Hội sang bên lề đồng nghĩa với việc loại bỏ các cuộc tranh luận công khai, các phiên điều trần tại ủy ban và ý kiến đóng góp từ các đại diện dân cử đối với những quyết định trọng yếu liên quan đến chiến tranh, thuế khóa và chi tiêu xã hội. Khi cơ quan lập pháp chỉ đóng vai trò như một "con dấu cao su" hoặc từ bỏ chức năng giám sát của mình, thì cơ chế buộc nhánh hành pháp phải chịu trách nhiệm sẽ bị phá vỡ.

Việc dựa vào các quyền khẩn cấp hoặc cách diễn giải mở rộng về đặc quyền hành pháp sẽ bình thường hóa lối cai trị bằng sắc lệnh hành pháp. Điều này làm chuyển dịch hệ thống chính trị Hoa Kỳ theo hướng một mô hình hành pháp tập quyền cao độ, gợi nhớ đến các khuynh hướng độc tài cạnh tranh hoặc phi tự do.

Việc làm suy yếu các cơ quan độc lập, chính trị hóa bộ máy công chức cũng như từ chối tuân thủ các phán quyết của tòa án hoặc các khoản phân bổ ngân sách theo luật định, đều gây tổn hại đến thượng tôn pháp luật.

Như được nêu chi tiết trong các phân tích từ những tổ chức như Brennan Center về việc chống lạm dụng quyền hành pháp, những thách thức dai dẳng đối với thẩm quyền của Quốc Hội, các đạo luật liên bang và hoạt động giám sát tư pháp đã dẫn đến tình trạng tập trung quyền lực—thường được mô tả là "chế độ tổng thống đế quốc" (imperial presidency)—gây suy giảm niềm tin của công chúng vào các thể chế dân chủ.

TẤN CÔNG BÁO CHÍ, ĐỆ TỨ QUYỀN

Báo chí được mệnh danh là đệ tứ quyền trong một xã hội dân chủ. Nhưng Trump coi đó là một mục tiêu cần triệt hạ để củng cố quyền lực.

Các phương tiện truyền thông độc lập phải đối mặt với các vụ kiện do nhà nước tài trợ, kiểm toán thuế hoặc áp lực từ các nhà quảng cáo, trong khi truyền hình nhà nước và các chủ sở hữu doanh nghiệp liên minh thống trị thông tin công cộng.

Trong nhiệm kỳ thứ hai của Tổng thống Trump, các đòn tấn công của ông ta nhắm vào giới truyền thông đã leo thang: từ những lời lăng mạ bằng miệng hay việc gán nhãn các cơ quan báo chí là “tin giả” (fake news) hoặc “kẻ thù của nhân dân”, nay đã chuyển sang các hành động loại trừ trực tiếp, trả đũa bằng pháp lý, và thách thức quyền tự do báo chí được quy định trong Tu chính án thứ nhất.

Gần đây nhất, chính quyền Trump đã thu hồi thẻ hành nghề và cấm các nhà báo từ CNN, MSNBC và Politico vào Nhà Trắng, với lý do liên quan đến an ninh quốc gia cũng như các bài tường thuật không thuận lợi về cuộc xung đột với Iran và việc xây dựng phòng khiêu vũ tại Nhà Trắng. Mặc dù một thẩm phán liên bang đã ra lệnh cho Nhà Trắng khôi phục tạm thời thẻ hành nghề của họ, chính quyền vẫn tiếp tục phản đối phán quyết này. Trong khi đó, CNN vẫn phải đối mặt với các hạn chế liên tục, chẳng hạn như bị từ chối quyền lên chuyên cơ Không Lực Một (Air Force One).

Trump đã kiện BBC đòi bồi thường 10 tỷ USD, với cáo buộc rằng một bộ phim tài liệu trong chương trình Panorama đã biên tập lại bài phát biểu ngày 6 tháng 1 năm 2021 của ông đã gây hiểu lầm. Một thẩm phán liên bang gần đây đã ra lệnh cho ông Trump phải tham gia lấy lời khai trong vụ kiện này trước ngày 11 tháng 12 năm 2026. Nếu không tuân thủ, vụ kiện có thể bị bác bỏ. Lệnh này được đưa ra sau khi đội ngũ pháp lý của ông Trump nhiều lần tìm cách trì hoãn giai đoạn thu thập chứng cứ.

Sau một cuộc tranh cãi công khai giữa ông Trump và phóng viên Andrew Feinberg trong một buổi họp báo — khi ông Trump gọi phóng viên này là "một kẻ bệnh hoạn" — báo The Independent đã bị ngăn cản đưa tin về chuyến công tác chính thức của tổng thống tới bang Iowa.

Hãng tin AP đã bị ngăn không cho tiếp cận Phòng Bầu Dục, chuyên cơ Không lực Một và một số sự kiện nhất định, vì hãng tin này từ chối tuân theo yêu cầu của chính quyền về việc đổi tên Vịnh Mexico thành "Vịnh America".

Chính quyền Trump đã nhắm mục tiêu vào các đài truyền hình thông qua việc giám sát chặt chẽ về mặt quy định, bao gồm cả Disney/ABC về việc gia hạn giấy phép phát sóng gắn liền với động cơ chính trị đằng sau các chương trình đưa tin của ABC, cùng với những lời đe dọa báo cáo các nhà báo như Kristen Welker lên Ủy Ban Truyền Thông Liên Bang (Federal Communications Commission - FCC).

Các cơ quan như FCC đã phải chịu áp lực hạn chế việc đưa tin chỉ trích chính quyền, trong khi các nhà báo, các quỹ nghiên cứu đại học và những người bất đồng chính kiến ​​công khai phải đối mặt với áp lực có chủ đích, bị thu hồi thị thực hoặc bị điều tra liên bang. FCC là một cơ quan độc lập thuộc chính phủ Hoa Kỳ, chịu trách nhiệm thực thi và áp dụng các đạo luật về truyền thông ở cấp quốc gia và quốc tế.

Trong khi Trump tấn công và hăm dọa báo chí, một số đồng minh tỉ phú của ông ta còn mua một số hãng tin để kiểm soát báo chí. Đây là một đòn cực kỳ nguy hiểm cho nền tự do báo chí, một cột trụ của nền dân chủ.

Tỷ phú Larry Ellison – người có quan điểm ủng hộ ông Trump – cùng con trai là David Ellison (thuộc Skydance Media) đã mua lại Paramount, công ty sở hữu CBS News. Theo các báo cáo, quyền sở hữu này đã khiến nội dung trên CBS chuyển hướng sang ủng hộ ông Trump hơn; chẳng hạn như việc loại bỏ các phóng sự điều tra mang tính chỉ trích (điển hình là một phân đoạn trong chương trình *60 Minutes* về các đợt trục xuất người nhập cư dưới thời chính quyền ông Trump).

Đế chế Paramount dưới sự dẫn dắt của gia đình Ellison đã theo đuổi chiến lược hợp nhất truyền thông quy mô lớn, bao gồm thương vụ mua lại Warner Bros. Discovery trị giá hàng tỷ đô la — một thỏa thuận đặt CNN dưới quyền kiểm soát của những chủ sở hữu từng đưa ra tín hiệu hoặc tiến hành đàm phán về các định hướng nội dung và biên tập sao cho phù hợp với chính quyền Trump.

Donald Trump cùng các đồng minh của ông ta đang củng cố đáng kể tầm ảnh hưởng trên các nền tảng công nghệ: Elon Musk sở hữu X (trước đây là Twitter), Mark Zuckerberg (Meta) thể hiện lập quan điểm đồng thuận hơn, trong khi nhóm của Larry Ellison cùng với gia đình Murdoch tìm cách nắm giữ cổ phần tại các nền tảng như TikTok.

Các sở hữu chủ đài truyền hình có khuynh hướng hữu khuynh hoặc ủng hộ ông Trump, như Nexstar và Sinclair, đã mở rộng phạm vi hoạt động của mình. Các cơ quan quản lý liên bang đã tạo điều kiện cho họ kiểm soát nội dung trên quy mô lớn, tiếp cận đông đảo các hộ gia đình tại Mỹ.

Một số chương trình truyền hình đã bị hủy bỏ hay tạm ngưng dưới áp lực từ ông Trump. Một trong những chương trình gây chú ý – đã chính thức bị hủy bỏ trong bối cảnh chịu áp lực chính trị và những tranh cãi liên quan đến Tổng Thống Trump – chính là "The Late Show with Stephen Colbert" trên đài CBS. Việc hủy bỏ chương trình được công bố vào tháng 7 năm 2025—chỉ vài ngày sau khi Colbert công khai chỉ trích công ty mẹ Paramount Global vì đã đạt thỏa thuận dàn xếp pháp lý trị giá 16 triệu USD với Donald Trump. Sự việc này diễn ra trong bối cảnh các cơ quan quản lý liên bang đang xem xét thương vụ sáp nhập trị giá 8 tỷ USD giữa Paramount và Skydance Media (thương vụ này đã được phê duyệt ngay sau đó). Trump đã công khai bày tỏ sự hoan nghênh trước việc chương trình bị hủy bỏ.

Dù không bị hủy bỏ vĩnh viễn, người dẫn chương trình đêm khuya Jimmy Kimmel đã phải chịu lệnh đình chỉ tạm thời từ phía công ty đối với chương trình *Jimmy Kimmel Live!* trên đài ABC, sau khi đưa ra những bình luận liên quan đến vụ ám sát nhà hoạt động bảo thủ Charlie Kirk. Sự việc này đã khiến ông Trump lập tức yêu cầu các hệ thống truyền hình phải áp dụng các biện pháp xử lý nghiêm khắc hơn nữa.

 

KẾT LUẬN.

 

Trước tình thế nguy hiểm trên đây do Trump và Đảng Cộng Hòa tạo ra, Đảng Dân Chủ đã  thi hành một số biện pháp pháp lý, thực hiện tiến trình giám sát của Quốc Hội, chuẩn bị ứng phó khẩn cấp và các biện pháp phản kháng chính trị trực tiếp.

Dự báo hiện tại cho cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ năm 2026, dựa trên tỷ lệ đánh cá cược từ Polymarket và Kalshi kết hợp với các cuộc thăm dò mới nhất từ những đơn vị uy tín hàng đầu cho thấy Đảng Dân Chủ có 66% cơ may chiếm được Thượng Viện, 83% chiếm được Hạ Viện và 70% thắng cuộc đua thống đốc. 

Trump sẽ phải trả một giá đắt đỏ sau cuộc bầu cử giữa kỳ. Tổng Thống Donald Trump và Bộ Trường Quốc Phòng Pete Hegseth sẽ bị luận tội, toàn bộ hồ sơ Eipstein sẽ bị phanh phui, kinh doanh của gia đình Trump và tham nhũng ở Bộ Quốc Phòng sẽ bị điều tra. Hồ sơ tài liệu mật quốc gia và lời yêu cầu của Trump tìm kiếm thêm 11,780 phiếu sẽ được tái xét. Chủ đề này đã được phân tách đầy đủ trong bài báo gần đây “Những điều gì sẽ xẩy ra nếu Đảng Dân Chủ thắng cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ.”

 

Nguyễn Quốc Khải

THAM KHẢO

 

* CREW, “How President Trump is dismantling our democracy, one piece at a time.” October 23, 2026.

* David Schultz, “A second bill of particulars: Donald Trump and the assault on American democracy.” Minnesota State Bar Association, November 24, 2025.

* Pippa Norris, “Trump’s threat to American democracy.” Harvard University.

* Frank Langfitt, “Trump is dismantling democracy at 'unprecedented' speed, global report finds.” NPR, March 20, 2026.

* Deirdre Schifeling,Sarah Longwell “Trump's Attacks on Democracy Put the Constitution at Risk.” ACLU, September 17, 2025.