Tưởng nhớ thi sĩ Du Tử Lê - Nguyễn Thị Khánh Minh

 

Chân dung nhà thơ Du Tử Lê (1942–2019). Tranh Phan Nguyên

 

Thi sĩ ra đi ngày 7 tháng 10.2019, theo ngày âm lịch là 9.9 năm Kỷ Hợi,
như một tháng 9 báo trước trong bài thơ Khúc Tháng 9 của ông:

<!>

BỞI HÔM QUA CÓ KẺ ĐÃ QUA ĐỜI
HỒN THÁNH THIỆN LỐI VÀO THƠM CỎ CŨ…

Một buổi sáng chớm thu, Thanh Lương dìu tôi đi lên thềm cổng café Hạt Ngò, thấy ngay thi sĩ và nhà thơ Đặng Phú Phong ngồi trên băng ghế bên phải, anh em mừng rỡ, ông mừng vì tôi đã qua tai nạn, tôi mừng vì ông đã đến như đã hứa. Ông lúc nào đối với chúng tôi cũng thế, ân cần, công nhận, đúng mực, chẳng bao giờ khiến cho chúng tôi nghĩ mình đang ở cạnh một thi sĩ bậc huynh trưởng, chỉ đơn giản là một người anh mà chúng tôi có duyên hạnh ngộ trong cõi văn chương này, thi sĩ Du Tử Lê.
Đó là ngày 5 tháng 10, 2019, ngày ra mắt hai cuốn sách Chỉ Là Đồ Chơi của nhà văn Trịnh Y Thư, và của tôi, Ngôn Ngữ Xanh. Hai ngày sau đó ông ra đi. Vô thường đến vậy. Nói không ngờ cũng chưa hết nỗi, mà là cảm giác thảng thốt, hụt hẫng, rơi, cứ thế mà rơi với chập chùng tiếng dội, Anh đã đi rồi…
Đó là lần cuối được nghe, thấy ông, trong ấm áp vòng tròn bạn hữu, may mắn là chị Thùy Hạnh và chị Đỗ thị Minh (quả phụ Cao Xuân Huy) đã thu lại được lời ông giới thiệu tôi hôm ấy, để giờ nó là một kỷ niệm châu báu, riêng tôi. Buổi sáng ấy thực hay mơ? Chỉ vì ông ở đó đi ra đi vào dung dị nên hiện tại ấy là Thực. Chỉ vì ông ở đó với dáng thông gầy, ánh nhìn xa vắng nên hiện tại ấy là Mơ. Mấy ngày nay tôi lửng lơ giữa điểm mơ thực đó, không buồn nhận diện cái giây phút đang trôi…

Thời gian vang một tiếng Ơi!
Chữ ghìm tiếng nấc, tiếng đời sông bay
Hắt hơi mộng ảo còn đầy
Mộng đêm còn biếc, mộng ngày còn xanh…
Nguyễn Lương Vỵ

Đêm một mình cầu nguyện, không sao kìm được nước mắt, tim như bấc bị cháy lên bởi lệ đau,

… hèn gì khi khóc
ta thường cúi đầu trong bóng tối
hoặc bên ánh nến nhỏ
tim bấc thổn thức cùng
những giọt lệ ứa…
Hồ Đình Nghiêm

Nhớ lần, khi viết về ông, tôi lấy tựa đề “Du Tử Lê. Dòng Sông Hẹn Hò Biển Cả” ông hỏi vì sao tôi có ý ấy. Tôi trả lời, thưa vì, –Tôi Trôi Theo Tôi-Con-Sông cùng nỗi thao thức về một điểm hẹn cuối cùng, trong thơ ông-. Ông đặt nhẹ tay lên vai tôi và mỉm cười. Tính cách của Thi Sĩ là vậy, chưa thấy ông nói to, cười lớn, chỉ từ tốn, dịu dàng và mỉm cười. Ít khi nghe ông tranh cãi, chỉ im lặng, và mỉm cười.
Trong nỗi mất mát, tôi nhớ đến khóc hình ảnh cô đơn và quyết liệt của dòng sông thơ mộng ấy…

***

DU TỬ LÊ. DÒNG SÔNG HẸN HÒ BIỂN CẢ

tôi bắt đầu làm thơ
tôi bắt đầu sống – bắt đầu đời tôi
như con sông bắt đầu ra biển
(Tôi, Du Tử Lê)

Không biết vì cớ nào, hay là trời đất, vì chỉ có càn khôn mới đủ quyền năng khiến xui, mà con sông là một hình ảnh, gần như là của riêng, cho những người được se duyên với hồn cốt nghệ sĩ. Nó là một thỏi nam châm xanh huyền bí. Nó rộng lòng chuyên chở những hạt lệ nhân gian. Nó cất giữ ký ức con người. Nó là nơi khởi đầu và cũng là chỗ dừng ngơi nghỉ cho bước đi của tâm linh, trái tim nghệ sĩ.
Trong đó cái nhìn đầy cảm xúc thơ mộng, tin cậy, và trao gửi, có lẽ là của nhà thơ. Với họ, sông là óng ả dịu dàng lòng mẹ, lòng trăng, lòng quê nhà, nên cung cách họ nhìn sông đầy nương tựa. Từ đó mà sông ảo hóa cao cả. Trùng điệp trong thơ thế gian, dòng sông cuộn chảy không biết bao nhiêu là ẩn dụ, một chín một mười với ma lực gió.
Sông, là biểu tượng thiết tha nhất của quê nhà. Là hình ảnh chung thủy theo bước người phiêu bạt. Tiếng lách tách con nước vỗ triền sông mãi là vọng âm trong mỗi day trở nhớ nhà. Và nên, sông là nguồn cội.
Nét u buồn đậm nhất trong bức tranh chia ly cũng là sông với buông trôi của dòng, làm người ta cảm ngay tức thì nỗi thẳm xa. Có bao giờ trở lại…
Vì sự trôi đi này, lặng lẽ an nhiên kia, mà sông lại được phó thác ý nghĩa triết học, ẩn dụ sự kiếm tìm đạt đạo. Hình ảnh nhân vật trong Câu Chuyện Dòng Sông của Hermann Hesse, trong cơn tuyệt vọng toan trầm mình thì nghe tiếng sông gợn lên âm thanh Om Om, chàng hốt rúng động tỉnh ngộ. Từ đó ở lại làm người lái đò, để từng ngày nghe được nhiều hơn tiếng nói dòng sông. Trong âm thanh huyền bí từ dòng trôi và tĩnh lặng ấy, chàng được khai sáng.
Hình ảnh trở về và tìm thấy mình trong dòng sông, tôi thấy thấp thoáng khi đọc thơ Du Tử Lê.
Bước thư sinh khởi đi, đến mấp mé hoàng hôn, một dòng sông dài. Một chặng tâm thức riêng người. Chỉ vì một lời hẹn, với Trái Tim. Gần 60 năm đong đưa với nhịp chẩy dòng thơ, trong đó có những gập ghềnh, đương nhiên, của cuộc kiếm tìm. Thôi thì thử trôi theo, xem sao, những con chữ cuộn chảy một dòng sông thơ ánh lên những chiêm nghiệm về thân phận, về kiếp người.

Năm mười sáu tuổi tôi chính thức khai sinh tên tôi lần thứ hai
sau lần khai sinh của bố mẹ
từ đó tôi bắt đầu làm thơ
tôi bắt đầu sống – bắt đầu đời tôi
như con sông bắt đầu ra biển
(Tôi, Du Tử Lê)

A. Vừa bắt đầu là có điểm hẹn với bao la rồi. Biển. Nhưng người thơ ơi, bước hăm hở ấy qua mấy ghềnh thác? Khởi đầu là chia ly. Để rồi đeo đẳng mãi nỗi ngọn nguồn.

Lênh đênh hồn phủ phương này
Thương mưa Hà Nội nhớ mây Hồng Hà
Mười năm dài những xót xa
Bờ hoang bến quạnh thiết tha ngọn nguồn…

Lênh đênh hồn cắm sào ngang
Năm ô tuổi nhỏ buồn hoang ngọn cờ
(Bến Tâm Hồn)

gọi ai gió nổi bốn trời
chiếc nhau tôi lạnh phía đời bên kia…
(Thấy Bình Minh Trên Sa Mạc Utah, Nhớ Mẹ Già)

Trong nỗi nhớ cánh mây phủ cuồn cuộn nước sông Hồng, là những bờ hoang bến quạnh, là hồn cắm sào ngang. Trong nỗi ly hương là chiếc nhau lạnh côi cút, phía đời bên kia là ở đâu, ôi ngọn nguồn!
Một thôi đằng đẵng trôi từ chinh chiến trôi qua điêu tàn… để đọng lại, vuốt mặt nhìn nhau đêm cát lở, khăn tang?

đêm có sông
có đồng cát lở
đêm có khăn tang
quấn phủ đầu mình
đêm vuốt mặt anh – đêm ủ mặt em
đêm có một mình – có một mình em
đêm có một mình – có một mình anh

Cả hai, Đêm và Sông đồng hóa nhau ư? Cô đơn phản chiếu từ ánh nhìn dòng sông của đêm tĩnh lặng. Dù là có Em. Có Anh. Có cả một “khởi đầu của một kiếp người” mà sao, ngổn ngang trăm tôi để rồi khắt khe buộc tội mình, trối trăn với chính mình, du tử lê ơi, chết đi rồi sinh ra bao nhiêu lần, du tử lê ơi…, tiếng kêu mình vừa hụt hẫng vừa nương tựa, an ủi.

Năm hai mươi tuổi tôi chính thức khai sinh tên tôi lần thứ hai
sau lần khai sinh của bố mẹ
từ đó tôi bắt đầu kiêu hãnh, bắt đầu tủi hổ
tôi viết tên tôi như những dòng an ủi
như những dòng buộc tội
như những dòng trối trăn
du tử lê ơi du tử lê ơi
(Tôi, Du Tử Lê)

Mới thoáng đó “… dấu mốc thời gian ảm đạm/ khi bắt đầu của tuổi ba mươi”, nhìn vào thời gian, hỏi thăm đời ta, làm gì. Tiếng hỏi hoang vu lạnh.

Những năm đầu ba mươi
mưa bay nhiều quá đỗi
… Mới thoáng đó
Còn đâu đây
Mà ta đã bắt đầu những năm ba mươi có phải?
…Ta bắt đầu ba mươi
Và ta đã làm chi đời ta với thời gian đằng đẵng ấy?
(Khi Bắt Đầu Của Những Năm Ba Mươi, trang 139)

Luôn là những kiếm tìm, tự vấn, tra hỏi mình trên dòng sông hồi tâm, như một bức bách người quay về mình để nhìn cho ra được mặt mũi chân tâm.

Sông hồi tâm/ gương/ đen/ đêm
Long cong ký ức, lền, khên, bóng chiều
Tôi. Lê. Lê. Lê. Lê nào?
(Tôi Nào, trang 310)

Lại thấy ở đây dáng ngồi ưu khổ, trong kiếm tìm, tự vấn, người trai trẻ ấy đã thấy trên dòng đời là chia tan của những trôi qua và cả những gì sẽ tới… Phải đến lúc nào thì mới qua được nỗi “thù ghét tên tôi” “nhàm chán tên tôi”, và nghi vấn gay gắt “Tôi. Lê. Lê. Lê. Lê nào?”, cùng đối diện gian nan: “Tôi chọn đứng hai chân/ trên dao đời xóc ngược…” và đi vào đêm dài hành trì:

khi đêm dài chưa sang
ta không thể nói rằng trời sắp sáng
củi chưa đun
hồ dễ có than hồng
tôi sống như thạch sùng
đêm chép miệng từng hồi kiếm bóng
Khi hàm răng chưa một lần cắn vỡ
chính hạt lệ mình lúc chẩy ngang môi
hãy cố sống đời ta 
đừng vẽ lầm chân dung kẻ khác
(Thạch Sùng)

… Tôi không là tượng gỗ rỗng thân
nên thở bằng tim thật
(Khởi Ðầu Một Kiếp)

tôi có gì?
tôi có được gì đâu
ngoài một sự thực
(Tôi, Du Tử Lê)

chỉ một mình anh, với khuôn mặt của chính mình, với hạt lệ tinh khôi, và, thở bằng tim thật. Đã bao lần mấy bận người ta thấy bóng người đi người về. Đi. Về. Phải chăng, phản quang nội tâm để nhìn thấu ra ảo mộng? Phải đến khi mất tích, mới gặp lại mình? Dường như, tường tận nó thì mới vỡ chân tướng, khổ đau cùng hạnh phúc?
Và người giữ lại gì trên hành trình tâm linh ấy?

Cúi xuống một dòng sông
Nghe đầu nguồn thác dội
Giữ lấy một vầng trăng
Dành tặng chàng sắp tối

người về như bụi
vàng trang sách xưa
người về như mưa
soi tìm dấu cũ
người về như sương
ẩn sau hang động
người về trong gương
thấy mình mất tích
(Một Bài Thơ Nhỏ)

đời trào xuống bút lao đao
xé tôi gan ruột máu nào đẫm tươi
đứng. đi. tôi đó. nói. cười
lúc quay lưng lại tôi ngùi, ngậm tôi…

Ném tất cả trầm luân vào bút để trần thân xé gan ruột con chữ, cái lao đao của chữ và người cặp kè để cái tôi sâu thẳm được nhận diện.
Khi nhìn ra được đồng nhất của muôn sắc hương khổ luỵ cùng hoan lạc cuộc sống, thì hồn lục bình và mối sầu tan vào nguồn cội. Đã đến lúc rồi chăng?

người về như sông
tràn tôi lụt lội
hồn tôi thả nổi
như khóm lục bình
sầu ai về cội
(Một Bài Thơ Nhỏ)

Cuối cùng, nghe hồn đi thu bãi đời hoang vu vô thủy, nghe lòng không tiếp xanh trời vô chung, có phải bước về hạt mưa kia đang làm những vòng tròn trên mặt nước, cái vô cùng của hội ngộ, bắt đầu và chung cuộc?

cuối cùng đời xuống mênh mông
hồn đi thu bãi, lòng không, tiếp trời
(Mưa, Hình Dung H.T)

Một hành trình thực-ảo trần gian. tôi bắt đầu làm thơ/ tôi bắt đầu sống – bắt đầu đời tôi/ như con sông bắt đầu ra biển. Tôi lại suy ra vẩn vơ, Biển, phải chăng cũng là gò mộ bao dung cho con sông ngơi nghỉ nỗi miệt mài qua bao chặng cam go?
Và đây, bên dòng sông tâm thức,

cúi xuống một dòng sông
nhớ gì không bé dại?
nghe tự hồn lược gương
tuổi thơ quành bước lại…

Hóa nhi. Hành trình đã đến hồi thơ mộng. Dòng sông gương trong đã lắng xuống những gió bụi, để chỉ còn một điều giản dị, hồn gương lược -một vầng trăng- biểu tượng của trạng thái tâm thức, tùy theo sự trải nghiệm và lắng nghe… cúi xuống một dòng sông/ nghe đầu nguồn thác dội… giữ lấy một vầng trăng…
Vầng trăng ấy, riêng người, như để hộ mệnh cho những lúc, tôi đi xuyên qua đêm mưa… tôi đi xuyên qua mùi nhang… tôi đi xuyên qua đời sau… tôi đi xuyên qua giấc mơ… tôi đi xuyên qua cuộc đời…, quyết liệt tới cho được điểm hẹn, biển xanh.

Thưa, tôi nghe vĩnh cửu Nhịp Tim Người, bằng sắc uyên áo ánh trăng, bằng xúc cảm thơ mộng. Bởi không ít lần trong thơ, Thi Sĩ đã vinh danh Trái Tim. Nơi có nhịp đập Tình Yêu. Đó là điều ông giữ lại và rao giảng, như một tuyên ngôn diễm lệ.

… thôi cũng cho anh một lần nhắc lại
chỉ tình yêu làm nên giá trị con người…
… trái tim từ đó như gương mới
chỉ giữ dùm ta nguồn hạnh hương…
… hãy lên đường bằng những mông muội của mình
bởi trái tim là gò mộ cuối cùng…

Thưa, tôi đã trôi theo dòng sông thơ trực ngộ một cách thơ mộng của Thi Sĩ. Để cuối đường gian nan gặp gỡ một gò mộ xinh tươi yêu đời, Trái Tim.
Tôi nghe Thơ Du Tử Lê như nghe tiếng vọng của tôi-con-sông… Và tôi biết con sông đó vẫn mải miết xanh, vì cuối dòng kia là một điểm hẹn rực rỡ. Biển ấy, Trái Tim. Vòng nguyệt quế cho những bước Thơ đi.

Santa Ana, tháng 11.2013

*Thơ trích từ: Tuyển Tập Thơ Du Tử Lê 1957- 2013.

***

MÀ NGHÌN TRÙNG CHIA XA…

ai cũng nói mới hôm qua
ai cũng nghẹn lời
anh mới đây thôi mà…
mà nghìn trùng chia xa…

Bóng tối buông. Ngày im lặng khuất
Có ánh sao khuya dịu dàng tắt
Và ngân hà hàng hàng nến thắp

Có linh hồn trong suốt* đang bay
Có hạt lệ. Ngạc nhiên. Rơi. vỡ
Nỗi đau kia chưa kịp tượng hình

Điều gì vội như cơn gió thoảng
Điều gì như bóng nặng ngàn thâu
Nỗi đau mọc nghìn dao. Vết cắt

Nỗi đau nhìn sâu thẳm lòng nhau
Trong vô cùng xa vô tận gặp
Sợi tơ trời và. Sợi tóc xưa sau

Nỗi đau rơi từ hạt sầu vô thuỷ
Nỗi đau theo về hạt biển vô chung
Trái tim kia là gò mộ cuối cùng…**

Nguyễn Thị Khánh Minh

Santa Ana, Ngày 9 tháng10. 2019
* chữ của Nhà văn Khuất Đẩu
** thơ Du Tử Lê

***

CUỐI CÙNG. TRÁI TIM

(Tưởng nhớ Thi Sĩ Du Tử Lê, ra đi ngày 7.10.2019)

Mùa thu
Vàng mộng
Và Thơ
Người đi
Một thoáng
Nghe vừa chiêm bao
Cội nguồn thơm
Bật tiếng chào
Trái tim xanh
Mở lối vào hoàng hoa
Nghìn muôn cõi ấy. Quê nhà.

Nguyễn Thị Khánh Minh
10.2020

(Tác giả gởi)